Toprak Ürünleri Kurumu: Sayıştay’ın 2023 Denetiminde 916 Milyon TL Belgesiz Harcama, 15 Ay Müdürsüz Yönetim ve İhale Yasası Dışı Alımlar

Ne oldu?

Sayıştay Başkanlığı, Toprak Ürünleri Kurumu’nun (TÜK) 2023 mali yılı gelir ve giderlerine ilişkin MD 12/2025 sayılı denetim raporunu 15 Mayıs 2025’te tamamladı. Raporda 2023 yılında toplam 916 milyon 32 bin 960 TL ödemeye harcama belgesi düzenlenmediği, 28 bütçe kaleminde 50 milyon 6 bin 277 TL ödenek aşımı yapıldığı, Müdür Vekili’nin ayrıldığı 24 Mayıs 2022’den 9 Ağustos 2023’teki atamaya kadar Müdür kadrosunun görev ve yetkilerinin Kurum personeli olmayan Yönetim Kurulu üye ve başkanlarınca kullanıldığı ve 2023’teki tüm ithal zahire ve yem alımlarının Bakanlar Kurulu kararnameleriyle Kamu İhale Yasası dışına çıkarıldığı tespit edildi. Sayıştay, kararnamelerin acil ve özel durumlar için çıkarılmasına karşın yıl boyunca tüm alımlarda kullanıldığını, alımların önemli bir kısmının kararname şartlarına da uymadığını ve 11 bulgunun hukuki değerlendirme için Hukuk Dairesi’ne iletilmesi gerektiği sonucuna vardığını yazdı. Rapor 18 Temmuz 2025’te Yenidüzen’in, 2 Eylül 2025’te Kıbrıs Postası’nın haberleriyle kamuoyuna yansıdı. Kurum, rapora verdiği cevapta göreve geldiğinde büyük miktarda borçla karşılaştığını, harcama belgesi eksikliğinin muhasebe programındaki sistemsel hatadan kaynaklandığını ve önceliğin tedarik güvenliği olduğunu savundu. Kesim tarihine kadar Hukuk Dairesi’nin bulgular hakkında verdiği bir karar ya da açılmış bir soruşturma kamuya açık kaynaklarda bulunamadı. 24 Temmuz 2026’da TÜK’e ait Kumyalı buğday silosu çöktü, bir çalışan hayatını kaybetti; polis soruşturması kesim tarihinde sürüyordu.

Doğrulanmış olgular

• Sayıştay’ın MD 12/2025 sayılı, 15 Mayıs 2025 tarihli raporuna göre TÜK 2023 yılında Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Yasası’nın 46. maddesine aykırı olarak toplam 916.032.960,02 TL ödemeye harcama belgesi düzenlemedi; yalnızca 62,9 milyon TL’lik mal ve hizmet alımlarında belge vardı. 761,6 milyon TL’lik sermaye giderleri için düzenlenen “ödeme fişleri”nde harcama yetkilisinin imzası bulunmuyordu (Bulgu 7.3).
• Aynı rapora göre Kurumun Sayıştay’a sunduğu 1 milyar 306 milyon TL’lik 2023 bütçe gideri hatalıydı; gerçekleşen gider 978,9 milyon TL olarak hesaplandı, toplam ödenek aşılmadı ancak 28 kalemde toplam 50.006.277,10 TL ödenek aşımı saptandı. Rapor, yasanın 94(1). maddesinde ödenek aşan harcama talimatı veren yetkililerin suç işlemiş sayılacağının yazılı olduğunu aktardı (Bulgu 7.6).
• Rapora göre Müdür Vekili’nin izne ayrıldığı 24 Mayıs 2022’den Soley Baybar’ın Müdür olarak atandığı 9 Ağustos 2023’e kadar (yaklaşık 15 ay) Müdür kadrosunun görev ve yetkileri, 32/1992 sayılı Yasa’nın 60. maddesine aykırı biçimde, Kurum personeli olmayan Yönetim Kurulu Başkanı ve üyeleri tarafından kullanıldı; 17 Ocak 2023’ten itibaren bu yetkiyi Yönetim Kurulu Başkanı Gürsel Uzun kullandı (Bulgu 7.1).
• Bakanlar Kurulu 2 Ağustos 2022’de 40/2022, 14 Nisan 2023’te 9/2023 ve 22 Kasım 2023’te 36/2023 sayılı Yasa Gücünde Kararnamelerle TÜK’ün spot alımlarını Kamu İhale Yasası dışına çıkardı. Sayıştay’a göre 2023’teki tüm ithal zahire ve yem alımları bu kararnamelere dayandırıldı, ancak alımların önemli bir kısmı kararnamelerin aradığı Bakanlar Kurulu onayı olmadan yapıldı; bu nedenle alımların “yasal dayanağının bulunmadığı” sonucuna varıldı (Bulgu 7.4 ve 7.5).
• Rapor, acil alımlarda genellikle tek teklif alınıp yüksek fiyattan alım yapıldığını ve gecikme tazminatının bazen uygulanıp bazen uygulanmadığını yazdı. Örnek: 21 Temmuz 2023 tarihli 3.855 tonluk arpa sözleşmesi Yönetim Kurulu kararı olmadan imzalandı, 811 bin 641 dolar ödeme harcama belgesi olmadan yapıldı ve 7.710 dolarlık gecikme tazminatı uygulanmadı (Bulgu 7.4.4; Kıbrıs Postası, 2 Eylül 2025).
• Rapora göre 2023’te 9 personel Yönetim Kurulu kararlarıyla başka kurumlarda çalıştırılırken maaş ve özlük giderleri (5.761.033,51 TL) TÜK bütçesinden karşılandı; 22 kişi “mevsimlik işçi” adıyla kesintisiz ve sürekli görevlerde çalıştırıldı (Bulgu 7.8).
• Rapora göre 2023 gelirleri 1.094.298.325,99 TL olarak gösterildi ancak bu tutar önemli hatalar içeriyordu; 2023 bilançosu sunulmadığı için bilanço hesapları denetlenemedi. 2023 sonu itibarıyla Kurumun 230.879.154,64 dolar ve 32.548.444 TL finansal borcu vardı; bunun 223.797.231,36 doları 1998’de 31 milyon dolar olarak belirlenen ve ödenmeyen K.T. Kooperatif Merkez Bankası borcunun faizle ulaştığı tutardı (Bulgu 7.9, 7.16).
• Sayıştay, 7.1, 7.2, 7.3, 7.4, 7.5, 7.6, 7.7, 7.8.2, 7.8.3, 7.10 ve 7.13 numaralı bulguların hukuki değerlendirme yapılmak üzere KKTC Hukuk Dairesi’ne iletilmesi gerektiği sonucuna vardı (MD 12/2025, Sonuç).
• Sayıştay’ın 25 Şubat 2025 tarihli MD 3/2025 sayılı raporuna göre TÜK, 2021–2022’de Gazimağusa No: 4 Ambarı’ndaki duvar tadilatını en yüksek teklifi veren firmaya verdi; 13 duvar için 222.727 TL ödendi, Planlama ve İnşaat Dairesi’nin keşif bedeli 60.962 TL idi; doğrudan alım sınırı aşıldığı için Kamu İhale Yasası’nın 24(1)(A) maddesine aykırılık saptandı.
• Bakanlar Kurulu’nun 28 Mart 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan kararlarıyla TÜK Yönetim Kurulu Başkanı Gürsel Uzun KIB-TEK Yönetim Kurulu Başkanlığı’na, yerine Yenal Garabli TÜK Yönetim Kurulu Başkanlığı’na atandı; istifa eden Müdür Soley Baybar’ın yerine Kürşat Özer Müdür oldu (Kıbrıs Postası, 28 Mart 2025).
• Sayıştay Başkanı Osman Korahan’ın 3 Temmuz 2025’te kamuoyuna yansıyan yazısına göre TÜK dahil beş kurumun yönetim kurullarına bakanlıkları temsilen atanan bazı başkan ve üyeler ilgili bakanlıkta çalışmıyordu ve kamu görevlisi değildi; Hukuk Dairesi görüşü de temsilcinin bakanlık bünyesinde istihdam edilmesi gerektiği yönündeydi (Kıbrıs Postası, 3 Temmuz 2025); Sayıştay’a göre TÜK dahil bu kurumların yönetim kurulu atamaları usule aykırıydı ve yeniden değerlendirilmesi gerekiyordu (Kıbrıs Postası, 3 ve 4 Temmuz 2025).
• 24 Temmuz 2026’da TÜK’e ait Kumyalı’daki 2.500 ton kapasiteli, tamamen dolu buğday silosu çöktü; göçük altında kalan çalışan hayatını kaybetti. Polis soruşturması 31 Temmuz 2026 itibarıyla sürüyordu; KTMMOB İnşaat Mühendisleri Odası’nın ilk incelemesi tasarım ile bakım-onarım süreçlerinin araştırılması gereken hususlar içerdiğini belirtti (Yenidüzen, 31 Temmuz 2026). KTMMOB İnşaat Mühendisleri Odası’nın 4 Ağustos 2026’da açıklanan ön teknik raporu, bağlantı elemanlarında yaygın korozyon ve taşıma kapasitesini etkileyebilecek yapısal hasar tespit etti; göçmenin ani bir dış etkenden değil, tam dolu yükleme altında kritik seviyeye ulaşan yapısal zafiyetlerden kaynaklanmış olabileceğini, kesin nedenin adli soruşturmayla netleşeceğini yazdı (Kıbrıs Postası, 4 Ağustos 2026).

Tartışmalı başlıklar

Aşağıdaki iddia ve yorumlar ilgili örgüt ve kişilere aittir; doğrulanmış olgu statüsü taşımaz.

• Belgesiz harcamanın niteliği: Sayıştay 916 milyon TL için “harcama belgesi düzenlenmediğini” saptadı; Yenidüzen haberinde bu “yasadışı harcama” başlığıyla verildi. Kurum ise ödeme fişlerinin belge yerine kullanıldığını, imzasızlığın personel hatasından ve muhasebe programındaki sistemsel hatadan kaynaklandığını söyledi. Paranın nereye gittiğine ilişkin bir tespit raporda yer almıyor.
• Rant ve zarar iddiaları: CTP Milletvekili Erkut Şahali 26 Kasım 2024’te TÜK üzerinden haksız menfaat elde edildiğini ve Kamu İhale Yasası’nın uygulanmadığı bir düzen kurulduğunu öne sürdü; Hayvan Üreticileri ve Yetiştiricileri Birliği Başkanı Adil Onalt 15 Mayıs 2026’da TÜK’ü “en büyük rant sağlanan kurum” olarak niteledi ve bir yıl önce Mali Polis’e dosya verdiklerini söyledi. Bunlar siyasi ve sendikal iddialardır; bir soruşturma açıldığına dair kamuya açık bilgi bulunamadı. TÜK 16 Mayıs 2026’da iddiaları “asılsız” ve “itibarsızlaştırma girişimi” olarak nitelendirdi.
• Yönetim Kurulu üyelerinin sorumluluğu: Rapora göre üç üye Bakanlar Kurulu izinleri konusunda kendilerine bilgi verilmediğini savundu; Yönetim Kurulu Başkanı ve bir üye alımların Bakanlık ve Bakanlar Kurulu onayıyla yapıldığını söyledi. Sayıştay, alımların önemli bir kısmında Bakanlar Kurulu onayının bulunmadığını yazdı (Kıbrıs Postası, 2 Eylül 2025).
• Hukuk Dairesi sonrası: Sayıştay 11 bulgunun Hukuk Dairesi’ne iletilmesi sonucuna vardı. Bulguların Hukuk Dairesi’nde nasıl değerlendirildiği, soruşturma açılıp açılmadığı ve Meclis Sayıştay Komitesi’nde görüşülüp görüşülmediği kesim tarihine kadar kamuya açık kaynaklarda bulunamadı. Muhalefet iddiası: CTP Milletvekili Salahi Şahiner 17 Aralık 2025’te Meclis Genel Kurulu’nda TÜK’te ihalesiz alımlar, faturasız ödemeler ve yetkisiz harcamalarla ilgili “ağır Sayıştay raporlarının yolda olduğunu” söyledi; kesim tarihine kadar böyle bir rapor yayımlanmadı (Haber Kıbrıs, 17 Aralık 2025).
• Kumyalı silosunda sorumluluk: CTP Milletvekili Fide Kürşat, çökmeden önce TÜK’e defalarca uyarı yapıldığını ve buna rağmen depolama kararı alındığını öne sürdü; Bakanlık yetkilileri belge ve raporların polisle paylaşılacağını, soruşturma bitince kapsamlı açıklama yapılacağını söyledi. Çökmenin kesin nedeni adli soruşturma sonucuna bağlı.

Hükümetin pozisyonu

• Tarım ve Doğal Kaynaklar Bakanı Dursun Oğuz, 29 Eylül 2022’de spot alımlara yönelik eleştiriler için: “Ortaya atılan iddialar, birilerinin daha çok kazanmasını engellediğimiz, fahiş kar marjının önüne geçtiğimiz için” (Yenidüzen).
• Tarım ve Doğal Kaynaklar Bakanı Hüseyin Çavuş, 26 Kasım 2024’te Meclis bütçe komitesinde Sayıştay’ın TÜK’te denetim yaptığını, tüm kurumların denetlenmesine açık olduklarını söyledi; TÜK’ün borçlarının büyük bölümünün kısa sürede ödendiğini, hedefin borçları 2025’in ilk yarısında kapatmak olduğunu belirtti (Kıbrıs Postası).
• TÜK’ün rapora cevabı (MD 12/2025): “Göreve geldiğimizde çeşitli problemler ve büyük miktarda borç ile karşılaştık… 13 milyon dolar ve faizlerini, 40 milyon TL ve faizleri ile piyasa borcu olan 2 milyon doları ödedik.” Kurum, harcama belgesi düzenlenmemesini muhasebe programındaki “sistemsel bir hata”ya bağladı; Müdür kadrosunun Yönetim Kurulu’nca kullanılmasını “zaruret” olarak açıkladı; gecikme cezalarının sert uygulanmamasını Rusya–Ukrayna savaşı, tedarik riski ve tanınmamışlıkla gerekçelendirdi.
• TÜK Müdürü Kürşat Özer, 7 Eylül 2025: Doğrudan alım yetkisi “üreticinin fiyat baskısından korunması ve arz güvenliğinin sağlanması” için verildi; yeni alımda en az 30 firmaya yazılı teklif gönderildi, “adrese teslim ihale” iddiaları gerçeği yansıtmıyor, “hiçbir firmaya ayrıcalık tanınmamıştır”. TÜK, 16 Mayıs 2026: “Ödenmeyen ve/veya ödenemeyen herhangi bir borcumuz bulunmamaktadır… Kurumumuz gerekli tüm denetimlere açık ve hesap verebilir bir durumdadır.” Bakan Çavuş’un 916 milyon TL bulgusuna doğrudan bir yanıtı kesim tarihine kadar bulunamadı.

Neden önemli?

TÜK, Tarım ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı’na bağlı bir kamu kurumudur; Yönetim Kurulu ve Müdür atamaları Bakanlar Kurulu kararıyla yapılır. Kurumu 2023 boyunca Kamu İhale Yasası dışına çıkaran üç kararnameyi hükümet çıkardı; Sayıştay bu kararnamelerin acil durum amacı dışında, yıl boyunca tüm alımlar için kullanıldığını yazdı. On beş ay boyunca müdür atanmaması ve harcama yetkisinin Kurum dışından gelen Yönetim Kurulu üyelerinde toplanması da bir atama tercihinin sonucuydu. 2023 sonunda 230,9 milyon dolarlık finansal borç, hatalı mali tablolar ve 916 milyon TL’lik belgesiz ödeme, üreticiye arpa satan ve zahire bedeli ödeyen bir kurumda denetlenebilirliğin ne ölçüde kaldığını gösteriyor. Raporun Hukuk Dairesi’ne iletilmesinden sonra ne olduğunun kamuya açıklanmamış olması, sorumluluğun izlenebilirliğini ayrıca zayıflatıyor.